Giai đoạn đó, nhân dân cả nước nhất tề đứng dậy kháng chiến theo lời kêu gọi cứu nước của Hồ Chủ tịch. Số người bị thương, hy sinh nhiều, trở thành một vấn đề lớn thu hút mối quan tâm của Đảng, Chính phủ và Bác Hồ trong hoàn cảnh muôn vàn khó khăn, thiếu thốn lúc bấy giờ.

Hội Mẹ chiến sĩ mở đầu phong trào đón thương binh về làng ở Đại Từ, Thái Nguyên, năm 1947. Ảnh tư liệu Nhà trưng bày ATK Định Hóa

Vào tháng 6/1947, Bác đề nghị Chính phủ chọn một ngày trong năm là “Ngày thương binh” để tri ân, giúp đỡ những người đã hy sinh xương máu cho Tổ quốc.

Qua đại tá Lê Liên – Trưởng phòng Sự kiện và Nhân chứng, Báo Quân đội Nhân dân, chúng tôi tiếp xúc với ông Lê Thành Ân (tức Nguyễn Thiện Hước) ở số 10, phố Tạ Quang Bửu, quận Hai Bà Trưng, nguyên Trưởng ban tổ chức Ngày Thương binh, ở Hùng Sơn, huyện Đại Từ 60 năm trước.

Ký ức về một thủa đầu gian khổ hào hùng ấy không dễ mấy ai quên, ông Ân nhớ lại: Vào tháng 5/1947, ông được Cục trưởng Chính trị Cục (Bộ Quốc phòng) Văn Tiến Dũng giao phụ trách Phòng Thương binh.

Lúc đó T.Ư Đảng, Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lên An toàn khu (ATK) T.Ư tại huyện Định Hóa lãnh đạo kháng chiến chống Pháp. Đèo Khế - Phú Minh - Hùng Sơn (ATK Đại Từ) trở thành cửa ngõ của chiến khu Việt Bắc.

Lúc ông Ân đến nhận quyết định, phòng đặt trụ sở làm việc ngay trong nhà bà Bá Huy (tức Nguyễn Thị Đích), Bí thư Phụ nữ Cứu quốc xã Lục Ba. Lúc này, gần 100 thương binh của Trung đoàn Thủ đô cũng tập trung ở đây, chỗ ăn ở, chữa bệnh gặp nhiều khó khăn.

Được phòng động viên, bà Bá Huy hoàn cảnh gia đình chồng mất, một mình nuôi 6 con nhỏ đứng ra ủng hộ 3 mẫu ruộng, 3 tấn thóc, 1 con trâu, huy động dân làng làm 10 gian nhà tre, gỗ, sắm sửa đồ dùng, lập nên An dưỡng đường số 1, cơ sở nuôi dưỡng thương binh đầu tiên ở nước ta.

Giai đoạn đó, nhân dân cả nước nhất tề đứng dậy kháng chiến theo lời kêu gọi cứu nước của Hồ Chủ tịch. Số người bị thương, hy sinh nhiều, trở thành một vấn đề lớn thu hút mối quan tâm của Đảng, Chính phủ và Bác Hồ trong hoàn cảnh muôn vàn khó khăn, thiếu thốn lúc bấy giờ.

Sau khi sáng lập “Hội giúp binh sĩ bị nạn”, Hồ Chủ tịch phát động phong trào “Mùa đông binh sĩ”.

Vào tháng 6/1947, Bác đề nghị Chính phủ chọn một ngày trong năm là “Ngày thương binh” để đồng bào luôn nhớ tới, giúp đỡ những người đã hy sinh xương máu cho Tổ quốc.

Ông Lê Thành Ân được cử làm Trưởng ban vận động, đã nhờ ông Trung Thành, Bí thư Huyện ủy kiêm Chủ tịch huyện Đại Từ, bố trí cho một địa điểm thuận lợi, kín đáo để họp bàn về chủ trương này.

Cuộc họp được tổ chức vào lúc sẩm tối ngày 10/7/1947, tại gian sau của một quán cà phê gần cầu gỗ trên đường vào Lục Ba.

Dự họp có ông Lê Tất Đắc, Trưởng phòng Tuyên truyền (Chính trị Cục); ông Trần Quốc Thịnh (Tổng bộ Việt Minh); ông Hoàng Tuấn (Nha Thông tin); nữ nhà văn Nguyệt Tú (Đoàn Phụ nữ Cứu quốc); Đoàn Thanh niên Cứu quốc có ông Đào Duy Kỳ; ông Tùng, Phó Chủ tịch Ủy ban hành chính tỉnh Thái Nguyên; Phó giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam và ông Trung Thành…

Ông Lê Thành Ân

Mít tinh sẽ tiến hành vào khoảng 19 giờ, lúc sẩm tối, vừa tránh được máy bay địch, đại biểu vừa thấy đường đi. Số lượng người dự được ấn định không quá 300 người…, hội nghị bầu tôi làm Trưởng ban tổ chức mít tinh công bố “Ngày Thương binh” mà nay là Ngày Thương binh, liệt sĩ.

Ông Lê Thành Ân kể: “Ngay hôm sau, tôi cùng anh Lê Ba, văn thư của phòng đi gặp anh Phan Mỹ, Chánh văn phòng Phủ Chủ tịch ở chân núi Quảng Nạp (nay là Bình Thành) ATK Định Hóa để báo cáo Bác. Anh Phan Mỹ bảo: “Ý kiến Ông Cụ thế, chắc Cụ sẽ cho thư ngay thôi, độ ngày 20 đến 25/7 anh cử người lên đây”.

Lê Ba lên nhận thư do Bác tự tay đánh máy. Tôi với anh Trung Thành thống nhất chọn địa điểm tổ chức mít tinh sẽ là chỗ sân cây đa xóm Bàn Cờ, xã Hùng Sơn, nằm sát thị trấn huyện lỵ Đại Từ, có sân đất rộng cỡ 2.000m2 được ba cây đa cổ thụ xòe tán, vừa kín đáo, vừa thông thoáng rất tiện cho việc bảo vệ, giữ bí mật, lại dễ thoát khi có máy bay địch bắn phá”.

Hồi kỷ niệm 50 năm Ngày Thương binh, liệt sĩ, ông Lê Tất Đắc, cựu Thứ trưởng Bộ Lao động - Thương binh & Xã hội (nay đã quá cố), kể với tác giả viết bài này rằng khoảng 7 giờ tối hôm đó bắt đầu mít tinh, ông Lê Tất Đắc đọc thư Bác Hồ gửi nhân “Ngày Thương binh”.

Nội dung đăng trên Báo Vệ Quốc Quân, số 11 ra đúng vào ngày 27/7/1947, đồng thời lễ mít tinh và thư Bác được phát lên làn sóng điện Đài Tiếng nói Việt Nam truyền đi khắp nơi:

“Đang khi Tổ quốc lâm nguy, giang san, sự nghiệp, mồ mả, đền chùa, nhà thờ của tổ tiên ta bị uy hiếp; cha mẹ, anh em, vợ con thân thích, họ hàng ta bị đe dọa; của cải ruộng nương, nhà cửa, ao vườn, làng mạc ta bị nguy ngập; ai là người xung phong trước hết để chống cự quân thù, để giữ gìn đất nước cho chúng ta? Đó là những chiến sĩ mà nay một số thành ra thương binh.

Thương binh là những người đã hy sinh gia đình, hy sinh xương máu để bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ đồng bào. Vì lợi ích của Tổ quốc, của đồng bào, mà các đồng chí chịu ốm yếu…

Vì vậy, Tổ quốc và đồng bào phải biết ơn, phải giúp đỡ những người con anh dũng ấy.

Trong lúc chống nạn đói kém, đồng bào ta đã từng mỗi tuần nhịn ăn một bữa, để giúp các đồng bào bị đói. Bây giờ chống giặc ngoại xâm, tôi chắc đồng bào ta sẽ vui lòng vài ba tháng nhịn ăn một bữa để giúp các chiến sĩ bị thương.

Ngày 27 tháng 7 là một dịp cho đồng bào ta tỏ lòng hiếu nghĩa bác ái, và tỏ lòng yêu mến thương binh.

Luôn luôn tin vào lòng nhường cơm, sẻ áo của đồng bào ta, tôi chắc rằng “Ngày Thương binh” sẽ có kết quả mỹ mãn.

Tôi xin xung phong gửi một chiếc áo lót lụa mà các em phụ nữ đã biếu tôi, một tháng lương của tôi, một bữa ăn của tôi và của các nhân viên tại Phủ Chủ tịch, cộng là một nghìn một trăm hai mươi bảy đồng. (1.127đ)”.

Ngày 27 tháng 7 năm 1947
Hồ Chí Minh

Sau hồi vỗ tay âm vang, đồng chí Lê Tỵ đại biểu cho thương binh phát biểu, rồi bà Bá Huy, nói lên tình cảm, trách nhiệm của phụ nữ và nhân dân với thương binh. Buổi lễ kết thúc trong tiếng hô đồng thanh “Hồ Chủ tịch muôn năm”, “Trường kỳ kháng chiến, nhất định thắng lợi”. Vào đúng ngày 27/7/1947, Bác Hồ viết thư khen gửi bà Bá Huy. Thư có đoạn viết:

“Thưa bà,

Tôi nhận được báo cáo rằng bà đã hăng hái giúp đất, ruộng, trâu bò, thóc lúa, và tiền bạc để lập một An dưỡng đường cho thương binh…

Tôi thay mặt Chính phủ và anh em thương binh cảm ơn bà và khen ngợi bà. Đồng thời tôi cũng cảm ơn các phụ lão, các thân hào và toàn thể nam, nữ đồng bào ở vùng đó đã giúp công, đã giúp của với bà, để lập lên An dưỡng đường bà Bá Huy…”.

Khen ngợi một điển hình. Bác đã gợi mở xây dựng thành phong trào toàn dân. Bác còn khởi xướng phong trào Hội Mẹ chiến sĩ “Đón thương binh về làng” nuôi dưỡng: Bữa ăn chín cũng như mười/ Mỗi nhà nuôi lấy một người thương binh.

Từ tinh thần cuộc mít tinh, huyện Đại Từ và tỉnh Thái Nguyên dẫn đầu phong trào Đền ơn đáp nghĩa trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp. Ông Đặng Văn Ẩm (Tổng Ẩm) ở xóm Chùa.

Thân sinh nhạc sĩ Đặng An Thuyên hiến tặng 5 mẫu ruộng để dựng 8 gian nhà cột gỗ lợp cọ, bốn con bò, một hồ nuôi cá dài 200m rộng 100m lập An dưỡng đường số 2, rồi cả làng ra tận cầu Huy Ngạc cách 9-10 cây số, khiêng, cáng 46 thương binh của Trung đoàn Thủ đô về nuôi dưỡng. Nhiều thôn nữ tình nguyện lấy thương binh nặng.

Ngày 16/12/1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 20/SL (ngày 16/12/1947) quy định chế độ hưu bổng, thương tật và tiền tuất tử sĩ - khẳng định vị trí quan trọng của công tác thương binh, liệt sĩ đối với công cuộc cứu nước của dân tộc.

Đồng Khắc Thọ